Íslensk fiskveiðistjórnun er gjarnan kynnt sem fyrirmynd sjálfbærrar nýtingar. Sú fullyrðing byggir á því að heildaraflamark sé ákvarðað á grundvelli vísindalegs stofnmats og að kvótakerfið tryggi að veiðar fari ekki fram úr líffræðilegum mörkum. En þessi mynd stenst aðeins ef raunverulegur afli er skráður með áreiðanlegum hætti og verðmyndun endurspeglar raunverulegt verðmæti auðlindarinnar. Hvorugt er tryggt í núverandi kerfi.
Viðurkennt er að brottkast, framhjá löndun og rangar vigtanir eigi sér stað. Þegar slíkt er kerfisbundið vandamál verður stofnmat byggt á skekktum gögnum og ákvörðun um heildaraflamagn missa merkingu sína sem stjórntæki. Þá er sjálfbærni ekki lengur mæld í raunverulegri nýtingu, heldur í bókhaldi kerfisins. Í slíkum aðstæðum verður sjálfbærni pólitísk orðræða fremur en lýsing á ástandi fiskistofna.
Þessi skekkja birtist ekki aðeins í líffræðilegri stjórnun heldur einnig í hagkerfinu. Í núverandi fyrirkomulagi fer stór hluti aflans ekki í gegnum opna fiskmarkaði heldur er seldur innan lóðrétt samþættra fyrirtækja. Slík innanhússviðskipti fela í sér að hráefnisverð er að hluta til stjórnað, ekki markaðsmyndað. Afleiðingin er sú að auðlindarenta er falin í virðiskeðjunni, færð frá veiðistigi yfir í vinnslu, og veiðigjöld byggja á verði sem endurspeglar ekki raunverulegt verðmæti sameiginlegrar auðlindar.
Skylda til að selja allan afla á opnum fiskmörkuðum myndi breyta þessari stöðu grundvallarlega. Þegar stór og lítil fyrirtæki sitja við sama borð, með jafnt aðgengi að hráefni, myndast verð sem endurspeglar raunverulegt jaðarvirði fisksins í ólíkum notum. Slík verðmyndun leiðir ekki aðeins til leiðréttingar til skemmri tíma, heldur til varanlegrar hækkunar hráefnisverðs, þar sem undirverðlagning hverfur og samkeppni verður raunveruleg.
Þessi hækkun er þjóðhagslega jákvæð. Hún þýðir að auðlindarenta verður sýnileg, mælanleg og raunveruleg. Hún skapar traustan grundvöll fyrir réttlát og skilvirk veiðigjöld sem endurspegla raunverulega arðsemi nýtingarinnar. Hún bætir gögn fyrir stofnmat og ákvarðanir um heildaraflamagn og dregur þannig úr áhættu ofveiði sem hefur í för með sér mikinn langtímakostnað fyrir þjóðarbúið.
Algeng mótrök sjávarútvegsins um að fiskmarkaðsskylda auki viðskiptakostnað eða skaði stöðugleika standast illa við nánari skoðun. Viðskiptakostnaður er sýnilegur og takmarkaður, en kostnaður skekktrar verðmyndunar er falinn og kerfisbundinn. Stöðugleiki sem byggir á skorti á gagnsæi er ekki raunverulegur stöðugleiki, heldur pólitískt jafnvægi sem þjónar núverandi valdahlutföllum.
Í þessu samhengi verður ekki hjá því komist að tengja umræðuna við stjórnarskrárhugmyndina um þjóðareign auðlinda. Þótt fiskistofnar séu samkvæmt gildandi lögum ekki háðir eignarrétti heldur úthlutun afnota- og nýtingarréttar, er grundvallarhugmyndin sú sama: auðlindin er sameiginleg og stjórnvöld fara með hana í umboði þjóðarinnar. Slíkt umboð krefst þess að nýtingin sé gagnsæ, mælanleg og réttlætanleg í heildarhagsmunum samfélagsins.
Skylda til sölu á fiski á opnum fiskmörkuðum er eðlileg afleiðing þessarar hugsunar. Hún er ekki árás á sjávarútveg, heldur leið til að samræma framkvæmdina þeim gildum sem kerfið segist byggja á. Hún tryggir að enginn aðili geti skilgreint verðmæti sameiginlegrar auðlindar í lokuðum viðskiptum og að skipting auðlindarentu verði pólitískt og hagfræðilega sýnileg.
Nú er tími til kominn að færa umræðuna frá því hvernig verja eigi kerfið yfir í það hvernig réttlæta eigi úthlutun afnota- og nýtingarréttar á sameiginlegri auðlind. Án slíkra breytinga mun sjálfbærni áfram vera notuð sem varnarmúr gegn gagnrýni, í stað þess að vera leiðarljós stefnumótunar.
