Íslenskt launafólk hefur fengið að heyra það ítrekað: laun hafa hækkað gríðarlega og kaupmáttur aukist meira en víðast hvar í Evrópu. Það er rétt — en það er ekki öll sagan.

Hin sagan er þessi: stór hluti þessara hækkana hefur verið tekinn til baka. Ekki bara af verðbólgu, heldur af gengisstefnu sem vinnur gegn launafólki.

Í dag kostar ein evra um 143 krónur. En spurningin sem sjaldan er spurð er einföld: hvað ef krónan væri sterkari?

Tökum raunhæft dæmi. Ef gengið væri 115 krónur á evru í stað 143 — sem er um 20% sterkari króna — myndi það hafa bein og mælanleg áhrif á lífskjör:

• Innflutt matvara gæti verið 10–20% ódýrari
• Eldsneyti myndi lækka verulega
• Byggingarkostnaður og þar með húsnæði myndi þrýstast niður
• Almenn verðbólga væri mun lægri

Þetta er ekki kenning. Þetta er einföld stærðfræði: sterkari gjaldmiðill lækkar verð á því sem við flytjum inn — og Ísland flytur inn stóran hluta af því sem heimilin kaupa daglega.

Þýðingin fyrir venjulegt heimili er augljós. Heimili með 800 þúsund krónur í ráðstöfunartekjur gæti auðveldlega verið með 100–150 þúsund krónum meira í raunverulegan kaupmátt á mánuði ef verðlag væri 10–15% lægra.

Það er stærðargráðan.

En þetta gerist ekki — vegna þess að krónan er ekki í hreinu flotgengi. Hún er í svokölluðu „dirty float“, þar sem gripið er inn í til að stýra sveiflum og, í reynd, halda genginu veikara en ella á köflum.

Afleiðingin er sú að:

• Laun hækka á pappír
• En veikari króna hækkar verðlag
• Og kaupmátturinn gufar upp

Þetta er í raun falin tilfærsla verðmæta:

• Frá launafólki
• Til útflutningsgreina og þeirra sem njóta góðs af veikara gengi

Og þetta hittir ekki alla jafnt. Lægri tekjuhópar, sem eyða stærstum hluta tekna sinna í nauðsynjar, bera þyngstan kostnað. Þeir hafa ekki svigrúm til að „bíða af sér“ verðbólgu eða verja sig með eignum.

Þannig er verið að vinda ofan af þeirri jöfnun sem náðist á árunum fyrir 2020 — en án þess að það sé sagt upphátt.

Kjarasamningar hækka laun. Gengisstefna og verðbólga taka hækkunina til baka.

Þetta er kjarninn.

Ef markmiðið er raunveruleg lífskjarabót, þá dugir ekki að semja um prósentur á launaseðli. Þá þarf að horfa á heildarmyndina: verðbólgu, vexti — og gengi krónunnar.

Annars erum við einfaldlega að endurtaka sama leikritið: gefa með annarri hendinni og taka með hinni. Og kalla það árangur.