Læknar vinnumarkaðurinn andlega veik ungmenni?
Guðmundur Ingi Guðbrandsson félags- og vinnumálaráðherra skrifar skoðanagrein á Vísi í dag þar sem hann fagnar undirritun samkomulags Samtaka atvinnulífsins, Vinnumálastofnunar og Virk starfsendurhæfingarsjóðs, um stóraukinn stuðning við ungt fólk í viðkvæmri stöðu. Hann segir markmiðið með samkomulaginu vera að fyrirbyggja ótímabært brotthvarf ungs fólks með geðraskanir af vinnumarkaði, auk þess að auka samfélagslega virkni ungmenna sem ekki eru í vinnu, námi eða starfsþjálfun. Þetta eru vissulega sparileg orð sem ráðherra notar og hljómfegurri en orðið “starfsgetumat”. Hann talar um ungt fólk í viðkvæmri stöðu sem glímir við andleg veikindi og að við verðum að bjóða upp á úrræði sem geri þá virka þátttakendur í samfélaginu með því að koma þeim í vinnu. En hver segir að vinnumarkaðurinn lækni þeirra andlegu veikindi? Hvers vegna er ekki fremur horft til iðju af einhverjum toga og meðferðar sem hlúir að fólki og gefur því svigrúm. Það er einfaldlega vegna þess að hér er búið að dulbúa starfsgetumat í orðagjálfri.
Starfsgetumat
Starfsgetumat sem spratt upphaflega upp út frá tilmælum frá alþjóðabankanum, til þjóða sem þóttu reka of hátt velferðarstig, hefur nefnilega verið komið á víðast á Norðurlöndunum og í stærstu Evrópuríkjunum í kringum okkur með mis slæmum afleiðingum. Afleiðingarnar í Bretlandi voru hvað verstar en þær haf valdið ótímabærum dauðsföllum fatlaðs fólks í þúsunda tali.
Hér á landi stóð öryrkjabandalagið og ASÍ í seinni tíð gegn slíkri framkvæmd enda hafa dæmin frá Bretlandi og nærtækari dæmi frá t.d. Danmörku sýnt að sumt fólk sem veikist hefur lítinn möguleika á að komast út úr endurhæfingabatteríinu og inn í tryggingakerfið. Þannig hefur sú regla orðið til í Danmörku að ungt fólk undir fertugu fær ekki örorkumat sama hvað bjátar á. Því er haldið í endurhæfingu að nafninu til og boðið að vinn svokölluð Flex-job á lélegum kjörum. Hér á landi hefur það verið nokkuð ljóst að aðeins í miklum undantekningar tilfellum hefur fólk undir þrítugu fengið örorkumat og á meðan öryrkjum hefur fækkað á Íslandi eykst fjöldi þeirra sem leitar á náðir félagsþjónustu sveitarfélaganna. Það táknar að fleiri sem glíma við veikindi og fötlun búa við enn lakari kjör en örorkubæturnar sem þó eru engan vegin nægilega háar til að fólk nái endum saman.
Allir út að vinna…
Nú fylgir ekki sögunni hvernig útfærslan eigi að vera í þessu samkomulagi félagsmálaráðherra við vinnumarkaðinn og endurhæfingabransann en það að virkja VIRK til að endurhæfa t.d. fólk sem glímir við geðraskanir með það að markmiði að koma þeim út á almennan vinnumarkað hljómar í mín eyru eins og áherslan sé á röngum stað. Þarna er hugsanlega ekki verið að efla og byggja upp manneskjur á þeirra forsendum heldur á forsendum vinnumarkaðarins og ríkisútgjalda.
Hvar er öryggisnetið í velferðinni?
Örorkulífeyrisþegar hafa oft vakið máls á því og gagnrýnt að standa ekki til boða að fara í úrræði eins og t.d. VIRK með það að markmiði að bæta heilsu sína og lífsgæði án þess að markmiðið sé endilega að fara út á vinnumarkaðinn, enda flestir í þeim hópi einmitt með örorkumat vegna þess að þeir geta líðið sem ekkert unnið á löngum tímabilum. Það er einhver hugsanvilla í kerfinu þar sem örorkumat gengur ekki lengur út á það að vera öryggisnet fyrir langveikt og fatlað fólk heldur sé það annað hvort í vinnu og þá ekki öryrkjar eða öryrkjar að að gera ekki neitt. Ef virkja á ungt fólk með geðraskanir til virkni á vinnumaði verður að passa að því sé ekki haldið í einhverskonar endurhæfingagíslingu þar sem vinnan er skilyrt kvöð og velferðin tapist ef viðkomandi ræður ekki við hana. Örorkumati sé haldið frá fólki af ótta við aðgerðarleysi í stað þess að breyta kerfinu á þann hátt að fólk geti unnið meira án skerðinga. Fólk hafi raunverulegan ávinning en missi ekki öryggisnetið sem það þarf vegna sinnar fötlunar.
Frítekjumark miðað við hvað?
Eins og ráðherra bendir á þá hefur ríkisstjórnin vissulega hækkað frítekjumarkið og er þetta verkefni hluti af þeirri vegferð sem kölluð er heildarendurskoðun á örorkulífeyriskerfinu. Hins vegar má minna á það að frítekjumark á örorkulífeyri er ekki svo merkilegt í sjálfu sér því örorkan er byggð upp á ýmsum þáttum og það því villandi að vísa bara í örorkulífeyri sem er aðeins 58.222 krónur. við einhverjar atvinnutekjur fellur burtu þátturinn framfærsluuppbót sem hljóðar upp á 52.439 krónur og heimilisuppbót að upphæð 63.020. Aðrir þættir skerðast í hlutfalli eða við 65% krónur á móti 1 krónu og er oft vísaði í sem krónu á móti krónu skerðingar.
Því má vel varlega áætla að 200 þúsund kallinn sé í mesta lagi innan við 150 þúsund.
Er þá líf örorkulífeyrisþega, aldraðra og barna undir vinnualdri tilgangslaust?
Þá má ég til með að gagnrýna það orðalag ráðherra í samhengi við fatlað fólk þegar hann segir “Öll viljum við hafa tilgang og hlutverk í daglegu lífi og vinnan er stór partur af því að tilheyra stærri heild” því þarna þykir mér lítið gert úr þeim allavegana 18.000 manns sem ekki eru á vinnumarkaði vegna fötlunar en eiga vissulega upp til hópa innihaldsríkt líf í gegnum fjölskyldulíf, áhugamál og iðju af öðrum toga svo ekki sé minnst á allar þær konur sem hafa farið á örorkulífeyri eftir langan tíma á vinnumarkaði og eru þrátt fyrir að vera útslitnar af vinnu í oft á tíðum klassískum kvennastörfum komnar með gigt og stoðkerfissjúkdóma límið í sínum fjölskyldum og sinna jafnvel þeim öldruðu og veiku sem ekki fá tilhlýðilega þjónustu aka þriðju vaktina. Þess fyrir utan er fólk með þroskaraskanir og geðsjúkdóma oft á tíðum starfandi í félagsrýmum sem geta verið innihaldsrík og gefandi þrátt fyrir að vera ekki launavinna.
Tölum um iðju og grípum unga fólkið inn i velferðarkerfið / öryggisnetið
Það er þó nokkuð víst að ungt fólk með geðraskanir og fólk á einhverfurófi skortir virkilega stuðning og iðju til þátttöku í samfélaginu en hún ætti ekki að einskorðast við atvinnulífið. Allt of algengt er að þegar börn á einhverfurófi eða með tauga- og eða geðraskanir verða fullorðin missi þau allan stuðning og jafnvel barnalæknana sína án þess að fá fullorðinslækna og foreldrar þurfa að berjast fyrir því að þau komist á örorkulífeyri og halda þeim jafnvel uppi fjárhagslega langt fram á þrítugsaldur. Þá geta þau orðið verulega jaðarsett við það að fá engan stuðning eða iðju við hæfi, hvort heldur á vinnumarkaði eða innan hæfingakerfa.
Það skiptir gríðarlegu máli að Samtök atvinnulífsins geri átak í því að auka hlutastörf fyrir fatlað fólk sem ekki eru sérsniðin láglaunastörf heldur störf fyrir allan þann fjölbreytta hóp örorkulífeyrisþega með ýmsa menntun sem hefðu hug á að vinna hlutastörf ef ekki kæmi til endalausra skerðinga á lífeyri. Verkalýðshreyfingin þarf einnig að taka sig taki og halda uppi vörnum fyrir sitt fólk í stað þess að kasta fólki sem veikist útbyrðis.
Hugsum í lausnum fyrir velferð fatlaðs fólks svo það hafi eðlilega möguleika í lífinu á við aðra og hið opinbera mun sannarlega einnig njóta góðs af.
Höfundur er tón- og myndlistarmaður, kennari, sósíalisti og aðgerðarsinni í fötlunarmálum.
