Guðspjall: Farísei nokkur bauð Jesú til máltíðar og hann fór inn í hús faríseans og settist til borðs. En kona ein í bænum, sem var bersyndug, varð þess vís að hann sat að borði í húsi faríseans. Kom hún þá með alabastursbuðk með smyrslum, nam staðar að baki Jesú til fóta hans grátandi, tók að væta fætur hans með tárum sínum, þerraði þá með höfuðhári sínu, kyssti þá og smurði með smyrslunum. Þegar faríseinn, sem hafði boðið honum, sá þetta sagði hann með sjálfum sér: „Væri þetta spámaður mundi hann vita hver og hvílík sú kona er sem snertir hann, að hún er bersyndug.“

Jesús sagði þá við hann: „Símon, ég hef nokkuð að segja þér.“

Hann svaraði: „Seg þú það, meistari.“

„Tveir menn voru skuldugir lánveitanda nokkrum. Annar skuldaði honum fimm hundruð denara en hinn fimmtíu. Nú gátu þeir ekkert borgað og þá gaf hann báðum upp skuldina. Hvor þeirra skyldi nú elska hann meira?“

Símon svaraði: „Sá hygg ég sem hann gaf meira upp.“

Jesús sagði við hann: „Þú ályktaðir rétt.“ Síðan sneri hann sér að konunni og sagði við Símon: „Sér þú konu þessa? Ég kom í hús þitt og þú gafst mér ekki vatn á fætur mína en hún vætti fætur mína tárum sínum og þerraði með hári sínu. Ekki gafst þú mér koss en hún hefur ekki látið af að kyssa fætur mína allt frá því ég kom. Ekki smurðir þú höfuð mitt olíu en hún hefur smurt fætur mína með smyrslum. Þess vegna segi ég þér: Hinar mörgu syndir hennar eru fyrirgefnar enda elskar hún mikið en sá elskar lítið sem lítið er fyrirgefið.“ Síðan sagði hann við hana: „Syndir þínar eru fyrirgefnar.“

Þá tóku þeir sem til borðs voru með honum að segja með sjálfum sér: „Hver er sá er fyrirgefur syndir?“

En Jesús sagði við konuna: „Trú þín hefur frelsað þig, far þú í friði.“ (Lúk 7.36-50)

Náð sé með ykkur öllum og friður frá Guði föður og Drottni, Jesú Kristi. Amen.

Fyrir nokkrum árum heyrði ég speki sem hefur verið mér hugleikin alla tíð síðan. Ég veit ekki hvort ég skrifa undir hana að öllu leyti, reyndar efast ég um það. En ég er þó ekki frá því að hugsanlega geymi hún einhvern sannleikskjarna sem er þessi virði að hugleiða hann.

Spekin er á þessa leið: Trúarbrögð eru fyrir fólk sem er hrætt við að fara til helvítis. Trú er fyrir fólk sem hefur verið þar.

Þessi vísdómsorð rifjuðust upp fyrir mér þegar ég las guðspjallstexta dagsins í dag. Þar mætir Jesús tveimur manneskjum sem búa við harla ólíkt hlutskipti. Líf annarar er af því tagi að við getum kallað það hreint helvíti; hún er útskúfuð og fyrirlitin. Hin manneskjan hefur ekki undan neinu að kvarta. Önnur persónan á sér trú, hin á sér kannski fyrst og fremst trúarbrögð.

Við, sem þykjumst hafa eitthvað vit á því sem um ræðir, furðum okkur stundum á umræðunni um trúmál hér á Íslandi. Þar ægir gjarnan öllu saman og einvern veginn er eins og allt sé sett í einn graut og enginn greinarmunur gerður á trú og trúarbrögðum. Þegar verst lætur er jafnvel hugtakið „trúfélagsaðild“ sett í pottinn og hrært saman við. Þannig hefur maður heyrt tölur um fækkun meðlima í Þjóðkirkjunni túlkaðar sem vísbendingu um hverfandi trúhneigð Íslendinga.

Því fer auðvitað fjærri að svo sé. Tölurnar sýna vissulega ákveðna þróun, en mun fremur varðandi afstöðu fólks til kirkju og trúfélaga, heldur en um trúna sjálfa og mikilvægi hennar í sálarlífi einstaklinganna. Það er nefnilega mín upplifun að flest fólk eigi sér einhverja trú, einhverja æðri sannfæringu um innstu rök tilverunnar, þótt fólki finnist það í dvínandi mæli eiga samleið með kirkju í þeim efnum.

Trúin er fótbolti

Hver er munurinn á trú og trúarbrögðum?

Mér finnst stundum gott að líkja trúnni við fótbolta. Maður verður góður í fótbolta með því að æfa hann og iðka hann. Maður getur gert það hvar sem er, hvar sem er sléttur grasbali eða jafnvel malarvöllur. Það þarf engan fótboltavöll, með löglegum mörkum við sitt hvorn endann, málaðar línur og áhorfendastúkur, til að spila fótbolta. En það er ekki verra að hafa fótboltavöll.

Trúarbrögðum má líkja við fótboltavöll. Maður verður ekki góður í fótbolta af því að eiga fótboltavöll. Og ef maður hefur aldrei sparkað bolta þá getur maður ekkert í fótbolta, hvort sem maður er staddur á Klambratúninu eða Laugardalsvellinum.

Eins og fótboltavöllur er staður til að spila fótbolta þá eru trúarbrögð vettvangur til að iðka trú. En við verðum að gæta þess að trú okkar beinist ekki að trúarbrögðunum. Trúarkenningarnar okkar og helgisiðirnir, bænirnar, sálmarnir og prédikanirnar eru verkfæri til að efla okkur og styðja í trúnni. Tilbeiðsla okkar beinist ekki að þeim heldur að Guði almáttugum í öllum myndum.

Við göngum til altaris og innbyrðum brauð og vín. Tilbeiðsla okkar beinist ekki að brauðinu og víninu. Það væri skurðgoðadýrkun. Brauðið og vínið eru tákn. Brauðið og vínið breytist ekki í hold og blóð Krists. Brauðið og vínið er okkur hold og blóð Krists. Á því er reginmunur. Eðlisbreytingin verður á merkingu efnanna, ekki efnunum sjálfum. Og við innbyrðum þau sem tákn um fúsleika okkar að innbyrða boðskap Jesú frá Nasaret, að gera frelsarann að hluta af okkur sjálfum. Og þannig sýnum við á táknrænan hátt í verki að trú okkar er ekki bara í orði heldur líka á borði – í samfélaginu um Guðs borð.

Trú eða trúarbrögð?

Ég held að það sé gott fyrir alla menn sem telja sig eiga sér trú, að horfa rækilega í spegil og spyrja sig spurningarinnar: Á ég mér trú eða á ég mér bara trúarbrögð? Er trú mín í því fólgin að kunna helgisiði, bænir og sálma, vita hvenær ég á að standa og sitja, að ganga til altaris, að kunna allar reglurnar, siðina og venjurnar … eða er eitthvað meira á bak við, einhver djúp hjartans sannfæring sem er hluti af tilveru minni frá degi til dags, sem hangir ekki í kirkjunni og hefðum og helgisiðum hennar heldur getur lifað og dafnað án hennar – ef nauðsyn krefur?

Við vitum ekkert um trúariðkun bersyndugu konunnar í guðspjalli dagsins. Hve dugleg var hún að fara með bænirnar sínar? Hve oft fór hún í musterið?

Það eina sem við vitum með vissu er að hún játaði ekki kristna trú, enda ekki búið að stofna kristindóminn. Hún gekk ekki til altaris eða kunni postullegu trúarjátninguna. En hún er samt fyrirmynd okkar kristinna manna um einlægan trúarhita.

Takið eftir því að frásögnin endar ekki á því að Jesús segir við konuna: „Trúarbrögð þín hafa frelsað þig.“ Hvað þá: „Trúfélagsaðild þín hefur frelsað þig.“ Nei, hann segir: „Trú þín hefur frelsað þig.“

Trúin frelsar.

Hvað með faríseann? Við vitum öllu meira um hann. Farísear voru trúarhópur manna sem höfðu einsett sér að fara í einu og öllu eftir öllum hinum smásmyglislegustu fyrirmælum lögmáls gyðinga. Þeir beinlínis litu þannig á að þeir væru yfir aðra hafnir, ekki bara í laumi eða innra með sjálfum sér heldur var það opinber sannfæring þeirra og sjálfsmynd. Orðið „farísei“ merkir beinlínis „aðskilinn“. Farísear litu ekki svo á að þeir væri hluti af almenningi, af þýðinu þarna úti, þeir voru aðskildir frá því vegna þess að þeir kunnu allar reglurnar og helgisiðina, fyrirmælin og etíketturnar og fóru eftir þeim í einu og öllu niður í smæstu smáatriði. Þeir voru opinberlega yfir aðra hafnir.

Góðu og vondu gæjarnir

En það er ekki faríseinn sem er fyrirmynd okkar. Faríseinn kemur ekkert sérstaklega vel út úr þessari frásögn. Það gerir aftur á móti smælinginn, hinn útskúfaði og fótum troðni.

Enn og aftur segja guðspjöllin okkur því frá því hvernig Jesús valdeflir smælingjann gegn þeim sem smættar hann niður í synd sína og sviptir hann mannlegri reisn … og þannig hluta mennsku sinnar.

Þetta myndum við aldrei gera í dag, er það? Að sjá ekki manneskjuna heldur bara stimpilinn sem samfélagið setur á hana og svipta hana mannlegri reisn og möguleikanum á að eiga sér mannsæmandi líf. Þetta gerum við ekki sem samfélag … nema náttúrlega þegar stimpillinn er „hælisleitandi“. Þá má liðið vera á götunni eða hírast í gjótum úti í hrauni eins og refir.

Talandi um „afmennskun“.

Enn og aftur segja guðspjöllin okkur nefnilega ekki bara frá því hvernig Jesús valdeflir smælingann gegn sálar- og samúðarlausu yfirvaldi, heldur kallast boðskapur þeirra enn og aftur á við siðferðileg úrlausnarefni samtíma okkar, hér í öðrum heimshluta 2000 árum eftir að þau voru fyrst færð í letur.

Hverjir eru það sem fara eftir lögum og reglum í einu og öllu … ekki síst ólögum … óháð því hvaða áhrif það hefur á lifandi og líðandi meðbræður og systur?

Það eru ekki þeir sem Jesús styður og hjálpar, læknar og reisir við. Það eru ekki góðu gæjarnir í guðspjöllunum. Jesús tekur alltaf málstað hinna jaðarsettu og þjáðu gegn broddborgurunum sem álíta sig yfir þá hafna af því þeir fara eftir reglunum.

Nei, það eru farísearnir. Og þeir eru enn mitt á meðal okkar. Þeir kalla sig ekki farísea, þeir básúna ekki í heyranda hljóði að þeir séu yfir aðra hafnir og Guði þóknanlegri af því að þeir eru svo duglegir að fara eftir reglunum.

En af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá.

Enn einkennir þá blind hlýðni við lögmál á kostnað mannúðar og kærleika.

Farísearnir meðal okkar

Farísearnir á dögum Jesú höfðu þá afsökun að þeir vissu ekki betur en að Guð hefði sett lögin sem þeir voru að fara eftir.

Farísear samtímans aftur á móti settu lögin sjálfir sem þeir beita í herferð sinni gegn samúð og kærleika í samfélagi okkar. Þeir hafa enga afsökun.

Jesús skrifaði enga lögbók. Hann var spurður hvert væri mikilvægasta boðorðið og þá leitaði hann ekki fanga í boðorðunum tíu heldur vitnaði hann í fyrirmæli annars staðar í lögmálinu, í sjötta kafla Fimmtu Mósebókar: „Elska skalt þú Drottin, Guð þinn af öllu hjarta þínu, allri sálu þinni og öllum huga þínum og náunga þinn eins og sjálfan þig.“ (Mt. 22.37-39 // 5Mós 6.5)

Þessi orð eru eina lögbók kristinna manna.

Það er í tísku – einkum meðal þeirra sem minnsta samúð vilja sýna okkar minnstu bræðrum og systrum – að básuna það að Íslendingar séu kristin þjóð.

Er það svo?

Erum við kristin þjóð?

Aðhyllumst við í raun kristna trú eða skreytum við okkur bara með kristnum trúarbrögðum?

„Af ávöxtunum skuluð þér þekkja þá,“ segir Kristur.

Dýrð sé Guði föður og syni og heilögum anda. Svo sem var í upphafi er og verður um aldir alda. Amen.

Af vef Davíðs Þórs oculi cordis, prédikun flutt í Háteigskirkju 20. 8. 2023