Þegar kemur að gerð kjarasamninga er okkur almenning bent á að við megum ekki hafa óraunhæfar væntingar til launahækkana, fara verður varlega og helst að sleppa launahækkunum alveg. Okkur er bent á að erfitt sé fyrir fyrirtækin að auka launagreiðslur án þess að hér fari allt í kaldakol með tilheyrandi gjaldþrotum og fjöldauppsögnum. Forsvarsmenn samtaka atvinnulífsins láta okkur vita að núna sé einmitt versti tíminn til launahækkana og undir þetta taka ráðherrar (sérstaklega sjálfstæðisflokksins) og seðlabankastjóri. Meira að segja tekur það ekki nema tvo daga fyrir stólaskiptaráðherra að læra þessa möntru.
En þegar sest er niður og raunveruleikinn skoðaður kemur í ljós að launahækkanir hafa lítil sem engin áhrif á vísitölu, og þar með verðbólgu. Þar spila aðrir þættir inní og hafa talsvert meiri áhrif. Hér ætla ég að nefna þrjá þætti sem hafa meiri áhrif á verðbólgu (vísitölu) heldur en laun.
Verð á aðföngum er einn af þeim þáttum sem hafa mikil áhrif. Þegar hækkun verður á aðföngum frá birgjum, innlendum eða erlendum, hækkar útsöluverð vörunnar í verslun næstum sjálfkrafa. Þetta sjáum við vel raungerast í bensínverði en hækkun erlendis táknar hækkun hér á landi eiginlega alveg sjálfkrafa. Undanfarin ár hafa hækkanir á aðföngum sett stórt strik í rekstur fyrirtækja hér á landi og sú hækkun hefur orðið talsvert meiri en launahækkanir. Merkilegast er samt að um leið og verð á aðföngum lækkar er ekki sami flýtirinn við að lækka útsöluverð hérna. Ekki heyrist múkk í SA þegar þetta á sér stað.
Styrivaxtahækkanir eiga líka sinn þátt í hækkun verðs og þar með vísitölu. Kostnaður íslenskra fyrirtækja vegna stýrivaxtahækkana er meiri en kostnaður vegna launahækkana. Seðlabankinn á því talsverða sök á þeirri verðbólgu sem hér ríkir. Ekki heyrist múkk í SA þegar þetta á sér stað.
Græðgisvæðing fjármagnseigenda er síðan enn einn liðurinn sem hefur miklu meiri áhrif á verðbólgu en launin. Græðgisvæðingin lýsir sér í þeirri arðsemi sem fjármagnseigendur telja sig þurfa að fá fyrir að leggja peningana sína í fyrirtæki. Þessi arðsemi þvingar fram hátt vöruverð sem við launþegarnir þurfum að greiða. Ef hækkanir stýrivaxta eða aðfanga væru teknar inn með lækkaðri arðsemiskröfu myndi vöruverð ekki hækka og þar með verðbólgan ekki heldur. Samt sem áður myndu fjármagnseigendur fá þokkalegan arð úr fyrirtækjunum. Ekki heyrist múkk í SA þegar þetta á sér stað.
Sú vísitala sem notuð er er heimatilbúin og erfitt að breyta henni. Samt er það svo að þegar ríkisstjórnin ákveður að bera okkur saman við norðurlöndin þá dúkkar upp einhver samræmd vísitala sem gefur allt aðra mynd af verðbólgu en við þekkjum. Af hverju ríkisstjórnin velur að ljúga með þessum hætti er gersamlega óskiljanlegt.
Ef verðbólga væri launahækkunum að kenna, eins og SA, ráðherrar og seðlabankastjór vilja meina, þá sæist mikið verðbólguskot þegar samningsbundnar launahækkanir eiga sér stað og síðan ekki söguna meir þar til næsta launahækkun. En þetta er ekki raunveruleikinn. Verðlag hækkar allt árið um kring hvort sem laun eru að hækka eða ekki. Það fyrst og fremst sannar að launahækkanir einar og sér hafa ekki stór áhrif á vísitölu.
