Ekki veit ég hvernig Hannah Ar­endt hefði brugðist við þeirri mar­tröð sem við verðum nú vitni að við Miðjarðar­hafið. Hún var áhrifa­mik­il en um­deild í hug­mynda­heimi tutt­ug­ustu ald­ar­inn­ar, gyðing­ur sem ólst upp í Þýskalandi, hundelt af nas­ist­um, en komst und­an og sett­ist end­an­lega að í Banda­ríkj­un­um. Hannah Ar­endt setti fram marg­brotn­ar kenn­ing­ar um sekt og ábyrgð frammi fyr­ir voðaverk­um sem fram­in væru í skjóli og í nafni rík­is­valds; hver væri ábyrgð ein­stak­linga og hvar lægi ábyrgð sam­fé­lags.

Fram­lag henn­ar til umræðunn­ar um viðbrögð við stór­felld­um mann­rétt­inda­brot­um er iðulega rifjað upp þegar stríðsglæpa­dóm­stóll­inn í Haag eða dótt­ur­stofn­an­ir hans eru til umræðu. Sú umræða hef­ur ekki verið á einn veg, því hvort tveggja hef­ur verið bæði lofað og lastað, ann­ars veg­ar hvaða viðfangs­efni hafa verið dóm­tek­in og svo hins veg­ar málsmeðferðin hverju sinni.

En svo við höld­um okk­ur enn við Hönnuh Ar­endt þá sagði hún um dóm­stóla sem fjalla um glæpi gegn mann­kyni það skipta höfuðmáli að upp­ræta allt það í þjóðfé­lag­inu sem leiddi til óhæfu­verk­anna, það dygði ekki að leita uppi seka ein­stak­linga. Sam­fé­lagið yrði að horfa til framtíðar, og það axlaði þá fyrst ábyrgð sína þegar því tæk­ist að fyr­ir­byggja að óhæf­an viðgeng­ist eða end­ur­tæki sig.

Hannah Ar­endt er merki­leg fyr­ir margra hluta sak­ir, og þá ekki síst fyr­ir að minna mark­visst á þær hætt­ur sem alræðis­hyggja leiddi af sér. Þar benti hún á þá bresti, sem henni þóttu vera sýni­leg­ir í þeim siðferðis­grunni sem ætti að vera sam­mann­leg­ur og aldrei ve­fengd­ur. Þegar hvikað væri frá sam­eig­in­leg­um skiln­ingi á réttu og röngu, að siðferðilegt mat í eina átt væri jafn gjald­gengt og mat í gagn­stæða átt, þá væri hætta á ferðum og frítt spil fyr­ir vald­stjórn­ar­menn að koma með sína eig­in út­gáfu af réttu og röngu.

Frá Ísra­el heyr­um við nú gagn­rýn­ar radd­ir á borð við Gídeon Levy sem hér var á ferð í sum­ar með fyr­ir­lest­ur. Hann seg­ir að rangt sé að horfa til ör­fárra stjórn­enda, eins og ég sá að gert var í rit­stjórn­ar­grein í Haaretz, blaðinu sem Levy skrif­ar reglu­lega í sjálf­ur. Í leiðar­an­um var öll sök­in á því hvernig komið væri færð yfir á nú­ver­andi stjórn­völd í Ísra­el. Levy seg­ir hins veg­ar að vand­inn sé kerf­is­læg­ur, hið póli­tíska stjórn­kerfi í Ísra­el í heild sinni hefði leitt af sér of­beldi sem síðan leiddi til enn meira of­beld­is.

Þarna erum við aft­ur á slóðum Hönnuh Ar­endt sem horfði til Þýska­lands nasim­ans þar sem of­beldið byggðist á op­in­berri stefnu vald­hafa og fékk þrif­ist vegna þess að al­menn­ing­ur leit á það sem skyldu sína að viðhalda gang­verki sam­fé­lags­ins. Nas­ist­arn­ir hefðu ekki all­ir látið stjórn­ast af grimmd held­ur verið frama­gjarn­ir bíró­krat­ar. Þetta hefði hins veg­ar verið hið of­beld­is­fulla kerfi. Var Hannah Ar­endt sökuð um að af­saka nas­ist­ann Ad­olf Eichmann á þess­um for­send­um. Annað hefði verið upp á ten­ingn­um þegar hún hefði horft til þeirra áhrifa­manna gyðinga sem töldu að með því að friðmæl­ast við kúg­ara sína, jafn­vel ger­ast þeim und­ir­gefn­ir, yrði allt held­ur skárra fyr­ir alla. Þar sögðu gagn­rýn­end­ur að Hannah Ar­endt hefði á óvæg­inn hátt horft til ein­staklings­ábyrgðar.

Þetta er umræða sem er hollt að taka. Í mín­um huga má hvorki horfa fram hjá ábyrgð hvers og eins né kerf­is­lægu rang­læti.

Ég hef farið um her­teknu svæðin í Palestínu og rætt þar við fjölda fólks sem orðið hef­ur fyr­ir skefja­lausu of­beldi um ára­tugi af hálfu Ísra­els­rík­is á meðan valda­öfl­in í heim­in­um hafa þagað yfir því eða látið gott heita. Slík­ar aðstæður eru jarðveg­ur hat­urs­ins. Þegar ill­virki eru fram­in á hend­ur Ísra­els­mönn­um sjálf­um ger­ist hið sama; hatrið bloss­ar upp í þeirra röðum og kynt er þar und­ir með því að af­mennska and­stæðing­inn og tek­ur sú af­mennsk­un oft­ar en ekki til sam­fé­lags­ins alls.

Dæmi um þetta eru ný­leg um­mæli varn­ar­málaráðherra Ísra­els, Yoavs Gall­ants: „Ég hef fyr­ir­skipað full­komna ein­angr­un Gasa, þar verður ekk­ert raf­magn, eng­ar mat­ar­send­ing­ar, eng­in olía, allt verður lokað. Við eig­um í höggi við skepn­ur í manns­líki og við mun­um bregðast við í sam­ræmi við það.“

Þetta eru hrylli­leg um­mæli en ég til­tek þau ekki til þess eins að hneyksl­ast á þeim held­ur okk­ur öll­um til um­hugs­un­ar.

Þetta er nefni­lega vörn og viðbrögð Ísra­els­rík­is: Grimmi­leg­ar hefnd­araðgerðir sem bitna á heilu sam­fé­lagi sem haldið hef­ur verið um ára­tugi inni­lokuðu á Gasa, stærstu fanga­búðum heims­ins.

En kúg­un veit­ir hinum kúgaða aldrei rétt til of­beld­is­verka á sak­lausu fólki og rétt­læt­ir aldrei grimmd­ar­verk á borð við þau sem við höf­um nú orðið vitni að.

Þeim sem standa í eld­haf­inu miðju er hætt við að blind­ast af heift og hatri. En þá þurfa þeir sem standa fjær að sýna þeim mun meiri yf­ir­veg­un. Til þeirra á að gera þá kröfu að þeir axli sam­fé­lags­lega ábyrgð og í anda Hönnuh Ar­endt og Gi­deons Levys styðji lausn­ir sem brjóti víta­hring hat­urs og hefnd­ar.

Vest­ræn ríki, þar á meðal Ísland, hafa rétti­lega for­dæmt hryðju­verk Ham­as, en ekki Ísra­els án þess að látið sé fylgja með „að Ísra­el hafi rétt á að verja sig“. Þar með er óbeint tekið und­ir rétt­mæti þeirra grimmi­legu hefnd­araðgerða sem áður er vísað til.

Í stað refs­ing­ar er þörf á hinu gagn­stæða.

Þörf er á rétt­læti en ekki hefnd.