Þrátt fyrir að gagnrýnendur séu endalaust búnir að fordæma og gera grín að Indiana Jones and the Dial of Destiny – fimmtu og síðustu myndinni í röðinni – þá tekst hún samt sem áður á við eitt helsta vandamál nútímans: muninn á fantasíu og raunveruleika. Myndin gerist árið 1969 og snýst um tilraunir Jones til að finna forngrip, klukku sem talin er vera tímavél. Jones er skilinn við konuna sína, Marion, og þunglyndur vegna dauða sonar þeirra, en þá liðsinnir guðdóttir hans Helena honum á meðan að þau eru elt af nýrri kynslóð af nasistum sem einnig eru á höttunum eftir klukkunni. Í lok myndarinnar fara Jones og Helena aftur í tímann, til umsátursins við Sýrakúsu árið 212 fyrir krist þar sem þau hitta Arkímedes sem fann upp tímavélina. Vegna þess að hann telur að hann hafi ekkert líf í Ameríku árið 1969, þá vill Jones vera áfram í fortíðinni, og vera vitni að mikilvægum sögulegum atburði. En Helena leyfir honum það ekki, rotar hann og fer með hann aftur í nútímann. Þegar Jones vaknar í íbúðinni sinni kemur Marion og þau faðmast á meðan að Helena gengur í burtu brosandi. Þessi hamingjusami endir er þó ekki alveg allur þar sem hann er séður. Eftir að vera neyddur frá Forn-Grikklandi, þá bíður prófessorsins ekkert annað en litlaust heimilislíf.    

Einhver harðasta gagnrýnin gegn myndinni hefur verið beint gegn persónunni Helenu (sem leikin er af Phoebe Waller-Bridge), sem hefur ýmist verið sögð furðuleg útlits (samkvæmt mælikvarða hins klassíska Hollywood um fegurð og kynþokka) eða “woke” – leikkona í aðalhlutverki sem grefur undan feðraveldis klisjum um kvenlegan sjarma. En Helena er hvorki kyntákn né hlutgervingur woke hugmynda um kyngervi: hún reiðir einfaldlega fram hverdagslega tækifærismennsku í bland við almennan góðleika – smá af einhverju sem hægt væri að kalla raunverulegt líf. Nýja Indiana Jones myndin er í raun um Helenu, persónu fŕa hinum raunverulega heim sem dregin er inní fantasíu heim Jones þar sem farið er í fjarsjóðsleitar ævintýri.

Indiana Jones and the Dial of Destiny er tilbrigði við The Matrix stefið, “velkomin í eyðimörk hins raunverulega”, það er að segja hvað gerist þegar tálsýnirnar sem vernda okkur brotna niður og við stöndum frammi fyrir hinum raunverulega heim í öllum sínum brútal skýrleika. Hún er hluti af ákveðnu trendi innan kvikmynda í dag, ásamt Barbie, Oppenheimer og I’m a Virgo, en allar fjalla þær um hetju sem ferðast milli raunarinnar og hins ímyndaða, frá hinu ímyndaða til raunarinnar. Eftir að vera útskúfað úr hinu útópíska Barbie landi fyrir að vera ekki alveg fullkomin, fara Barbie og Ken í ferðalag í hinn raunverulega heim þar sem þau læra meira um sig sjálf. En það sem þau finna þar er ekki einhver djúp uppgötvun um sjálfið, öllu heldur átta þau sig á því að hið raunverulega líf er jafnvel enn meira morandi í kæfandi klisjum en fantasíu heimurinn þeirra. Leikfanga parið neyðist til að horfast í augu við þá staðreynd að það er ekki einungis brútal raunveruleiki handan Barbie lands, heldur enn fremur er útópían hluti af þeim brútal raunveruleika. Án fantasía líkt og Barbie land, þá myndi fólk einfaldlega ekki geta höndlað hinn raunverulega heim. 

Christopher Nolan gerir þessa hugmynd um að ferðast inn í raunveruleikann aðeins flóknari í Oppenheimer. Þema hennar er ekki einungis ferðin frá fílabeinsturni akademíunnar inn í stríð hins raunverulega heims – frá huganum til skotfærageymsla – heldur hvernig kjarnorkuvopn (ávextir vísindanna) rústa hugmyndum okkar um raunveruleikann: kjarnorkusprenging er einfaldlega eitthvað sem á ekki heima í hversdags lífi okkar. Eðlisfræðingurinn Oppenheimir stýrði Manhattan verkefninu, teyminu sem komið var á fót í ágúst 1942 og þróaði kjarnorkusprengjuna fyrir Bandaríkin. Árið 1954 stimpluðu bandarísk yfirvöld hann sem kommúnista vegna tengsla hans við samtök sem kölluðu eftir því að draga úr kjarnorkuvopna framleiðslunni. Á meðan að afstaða Oppenheimer var hugrökk og siðferðilega lofsverð, þá láðist honum að takast á við tilvistarlegu afleiðingar tækisins sem hann smíðaði. Í ritgerð sinni “Apocalypse without Kingdom” reiðir heimspekingurinn Günther Anders fram hugtakið “ber heimsendir”: heimsendirinn sem samanstendur einungis af falli og er ekki byrjunin á neinu nýju jákvæðu ástandi (ríkidæmisins). Samkvæmt Anders, þá myndu kjarnorku hörmungar vera slíkur ber heimsendir: ekkert nýtt ríkidæmi myndi rísa upp útur því, einungis væri um að ræða algjöra útrýmingu heimsins.  

Oppenheimer gat ekki sætt sig við þennan berleika, því flúði hann enn meira inn í hindúismann, sem hann hafði haft áhuga á síðan í byrjun 1930 þegar hann lærði sanskrít til þess að geta lesið Upanishad á uppruna málinu. Þegar hann lýsti tilfinningum sínum, eftir fyrstu kjarnorkusprenginguna í Trinity prófinu í Nýju Mexíkó þá vitnaði Oppenheimer í Bhagavad Gita, þegar Krishna segir við Arjuna: “Now I am become Death, the destroyer of worlds.” Þetta er sú tilvitnun sem fólk tengir mest við Oppenheimer, en hann kom einnig með aðra tilvitnun í Gita: “If the radiance of a thousand suns were to burst at once into the sky, that would be like the splendour of the mighty one.” Kjarnorkusprengingunni var þannig lift uppí guðlega reynslu. Því er ekki að undra að samkvæmt eðlisfræðingnum Isidor Rabi þá var Oppenheimer sigri hrósandi eftir sprenginguna. Rabi sagðist aldrei muna gleyma hvernig hann gekk eftir á, hvernig hann steig útúr bílnum, hann gekk eins og í bíómyndinni High Noon, honum hafði tekist það sem hann ætlaði sér.

Áhugi Oppenheimer á Gita tilheyrir þannig langri hefð tilrauna til að finna grundvöll fyrir frumspekilegar hliðar skammtafræðinnar í austrænni speki. En mynd Nolan mistekst að sýna hvernig ákallið eftir andlegri dýpt dulbjó hrylling hins nýja raunveruleika sem vísindin sköpuðu. Til þess að takast almennilega á við hinn “bera heimsendi” eða hamfarir án endurlausnar, þá er það sem þarf andstæðan við andlega dýpt. Það sem þarf er öllu heldur óvirðulegur kómískur andi. Við skulum muna að bestu myndirnar um Helförina – Pasqualino Settebellezze (1974), Life is Beautiful (1997) – eru kómedíur. Ekki vegna þess að þær gera lítið úr Helförinni, heldur vegna þess að þær viðurkenna að glæpurinn er einfaldlega of bilaður til að hægt sé að segja frá honum sem “tragíska” sögu. 

Er einhver kvikmynd sem þorir að gera slíkt við hrylling og ógnir dagsins í dag? I’m a Virgo (sjónvarpsþáttaröð eftir Boots Riley sem kom út á árinu) er sagan um Cootie, fjögurra metra hár 19 ára blökkumaður sem alin er upp af frænku sinni og frænda í Oakland, Kaliforníu. Parið helgar lífi sínu því að sjá til þess að Cootie sé öruggur og verndaður. Cootie elst hinsvegar upp við auglýsingar, teiknimyndablöð og popp kúltúr og stígur inní heiminn ekki sem tabula rasa (óskrifað blað) heldur nú þegar heilaþveginn af neysluhyggju hugmyndafræði fjöldans. Hann nær á vandræðalegan hátt að eignast vini, finna sér vinnu og ást, en kemst fljótt að því að heimurinn sé óheillavænlegri en hann virðist. Innganga Cootie inn í sameiginlega félagslega veruleika okkar virkar sem hvati sem dregur fram allar andstæður hans og spennur (rasismi, neysluhyggja, kynhneigð…). Og hvernig fer hann að því? Líkt og glöggur gagnrýnandi The Wrap komst að orði “Ekki láta hin þungu þemu blekkja ykkur, I’m a Virgo er kómedía sem er stútfull af alveg klikkuðum atriðum”. Riley notar hið absúrd til að benda á hið augljósa í raunverulegum kringumstæðum. “Ég dregst að stórum mótsögnum” sagði hann við Wired, “mótsagnir kapítalismans – hvernig hann virkar – bergmálar alltaf í gegnum nánast allt sem við gerum.”

Þar liggur snilld Riley: sambland tveggja tragískra staðreynda (stórt frík sem kastað er inn í okkar heim; almennar mótsagnir hnattvædds kapítalisma) leiðir til frábærrar kómedíu. Hið kómíska liggur í því að hugmyndafræðilegar fantasíur og raunveruleikinn eru ekki andstæður: í hjarta hins dökkasta raunveruleika finnum við fantasíur. Gerendur í hryllilegum glæpum eru ekki djöfulleg skrímsli sem gera þetta af einhverju hugrekki – þeir eru heigular sem gera þetta til að viðhalda fantasíunni sem keyrir þá áfram. Stalínistar drápu milljónir til að koma nýja samfélaginu á fót, þeir þurftu svo að drepa enn fleiri milljónir til að komast hjá sannleikanum um að kommúníska verkefni þeirra var dæmt til að mistakast.   

Flest okkar þekkja endirinn á kvikmynd Rob Reiner A Few Good Men (1992), þegar lögfræðingurinn Daniel Kaffee (Tom Cruise) yfirheyrir herforingjann Nathan Jessep (Jack Nicholson). Þegar Kaffee segir vilja sannleikann hrópar Jessep “Þú höndlar ekki sannleikann” (You can’t handle the truth!). Þetta svar er óljósara en það virðist í fyrstu: það ætti ekki að skilja það sem svo að flest okkar eru of veikburða til að höndla brútal raunveruleika heimsins. Ef einhver myndi spyrja vitni um sannleika Helfararinnar, og vitnið myndi svara “þú höndlar ekki sannleikann!”, þá ætti ekki að skilja það á þann veg að flest okkar eru ekki fær um að skilja hrylling Helfararinnar. Ef við köfum dýpra, þá voru þeir sem ekki gátu höndlað sannleikann nasista gerendurnir sjálfir: þeir gátu ekki meðtekið þá staðreynd að samfélag þeirra var að hruni komið vegna efnahags- og félagslegra krísa 4.áratugarins, og til að komast hjá því að horfast í augu við þessa óþægilegu staðreynd réðust þeir í fjöldamorð á Gyðingum – eins og það að myrða Gyðinga myndi á einhvern undraverðan hátt koma á fót góðu samfélagi. Og þar liggur loka lærdómur sagna þar sem ferðast er frá fantasíunni í raunveruleikann: við flýjum ekki einungis inní fantasíu til þess að komast hjá því að horfast í augu við raunveruleikann, við flýjum einnig í raunveruleikann til þess að forðast hinn skelfilega sannleika um tilgangsleysi fantasía okkar.   

Þessi pistill Žižeks birtist upprunalega í The New Statesman