Við sem manneskjur eigum engra annarra kosta völ í lífinu en að búa okkur hemili og festa rætur. Það er líka okkur lífsnauðsynlegt að finna stað í samtímanum og skapa okkur sess í samfélaginu. Því án þess þroskaum við ekki með okkur hefðbundin tilfinningatengsl né sjálfsmynd á viðeigandi hátt. Frumþörf okkar sem félagsveru er að tilheyra og vera hluti af samfélaginu, það skapar nauðsynlegt öryggi og fyrisjáanleika. Ef þessum þáttum er ekki mætt vegna veikrar stöðu á húsnæðismarkaði upplifir einstaklingurinn sig sem rekald og til hliðar við samfélagið. Að alast upp við slíkar aðstæður er hverjum einstaklingi þungbært og hefur í för með sér langvinn áföll sem skaðar stöðu hans enn frekar.

Versta félagslega óréttlætið
Að vera hrakin nauðugur af heimili sínu af utanaðkomandi öflum með allar veraldlegar eigur, afkvæmi og ástvini er eitt það skelfilegasta sem hent getur einstakling. Að vera nauðugur á vergangi vegna þess að heimilið skal selt, leigt öðrum, jafnað við jörðu eða vegna valdnýðslu er þannig eitt allra versta félagslega óréttlæti sem við þekkjum. Slíkt er ekkert nema félagslegt, fjárhagslegt, andlegt og líkamlegt ofbeldi sem sá einstaklingur er beittur, ekki síst af hendi þeirra sem eiga að skapa umhverfi sem varið gæti og tryggt mannréttindi hans.

Einstaklingurinn er á alla lund háður skjólinu sem hemilið veitir, bæði praktískt, félagslega og tilfinningalegaog það er ekki síst grunnur að allri framvindu hans í lífinu. Þess vegna skapa nauðungaflutningar langvinn áföll en slíkir flutningar eru sérstaklega tíðir hjá þeim sem búa við óöryggi á leigumarkaði. Ekki síður er það hin sífellda yfirvofandi og aðsteðjandi ógn um nauðungaflutninga og örvæntingafulla heimilisleit sem skapar skelfingu hjá þeim sem fyrir því verða.

Grætt á niðurlægingu og heilsubresti leigjenda
Þessi félagslega staða er algjörlega óboðleg hverju siðuðu samfélagi, en hún er hinsvegar dæmigerð þar sem húsnæðis- og leigumarkaðir eru lítið regluvæddir. Það er afskaplega sjaldgæft að slíkir flutningar eða vergangur reynist gagnlegir fyrir einstaklinginn eða efli seiglu hans. Niðurstöður óteljandi rannsókna sýna að yfirgnæfandi meirihluti þeirra sem búa við þannig aðstæður upplifa mikla röskun, niðurlægingu, biturð, sársauka og sorg sem orsakar margskonar heilsubresti.

Að missa heimilið nauðugur raskar allri tilveru einstaklingsins og setur tilgang hans í uppnám. Það skaðar ekki bara hann sjálfan, heldur líka fjölskylduna, heimilið og samfélagið allt. En það verða alltaf einhverjir sem búa við þann siðferðisbrest að vilja græða á örvæntingafullri stöðu annarra og löngun eftir því að uppfylla frumþarfir sínar. Þess vegna er það siðferðileg, pólitísk, félagsleg og efnahagsleg nauðsyn að bera kennsl orsakir þess sem veldur slíkri upplausn hjá þeim sem standa veikt á húsnæðismarkaði.

Hin „göfuga“ en stjórnlausa sjálftaka
Að fólk þurfi að flytja fólk nauðugt af heimilum sínum, á milli hverfa eða sveitarfélaga er siðferðilega rangt, burtséð frá því hvort það stafar af aðgerðum stjórnvalda eða hins frjálsa markaðar. Þeir sem verða að sjálfsögðu verst úti eru þeir sem hafa ekki efnahagslegt bolmagn eða pólitískt vald til að standa slíkt af sér. Það skeytir engu hversu “göfug” ástæðan er fyrir nauðungarflutningnum, hvort leigusalinn vilji hærri leigu, vilji selja og hámarka arðinn eða skortur sé á húsnæði vegna einokunar á markaði og tregðu stjórnvalda, við verðum að koma í veg fyrir slíkt ofbeldi.

Leigjendur á Íslandi flytja að meðaltali þrisvar sinnum á hverju fimm ára tímabili. Ástæðan er að langstærstum hluta til vegna hárrar húsaleigu og eins slakasta regluverks og réttarstöðu leigjenda hjá aðildarríkjum OECD. Há húsaleiga er tilkomin vegna stjórnlausrar sjálftöku sem þrífst vegna skipulagðs skorti á húsnæði og fullkomins skeytingarleysis yfirvalda um örlög leigjenda. Borgarstjórn Reykjavíkur og núverandi stjórnvöld húsnæðismála hafa hinsvegar tekið upp á því að kalla þetta ástand hinu fallega nafni “hreyfanleiki vinnuaflsins”. OECD hefur undanfarinn áratug tekið upp á því að vara við því að “hreyfanleiki vinnuaflsins” sé hindraður, og það sé einmitt helst húsnæðisöryggi, hvort sem er í séreign, á félagslegum eða regluvæddum leigumarkaði sem skuli varast. Þetta kemur fram í leiðbeiningum til aðildarríkjanna um hvernig haga beri stefnu í húsnæðismálum.

Veikt siðferði stjórnvalda
Við verðum að beina sjónum okkar því hvernig svona ástand verður til og hvernig það grefur undan gildum okkar. Við þurfum líka að átta okkur á því hvernig stofnanir samfélagsins bregðast við, hvernig ábyrgð er öxluð og hvert yfirvöld beina hollustu sinni. Við sem samfélag eigum enga annarra kosta völ. Við verðum að taka höndum saman og knýja fram nauðsynlegar breytingar á regluverki, stefnumálum og embættisverkum yfirvalda en ekki síst á efnahagslegu gangverki til að verja þá sem búa við skelfilegt óöryggi á húsnæðismarkaði. Að öðrum kosti hafa braskararnir unnið og við samþykkt ámælisvert sinnuleysi yfirvalda, veikt siðferði og þjónkun þeirra við spillta fjármagnseigendur.

Guðmundur Hrafn Arngrímsson
Formaður leigjendasamtakana