Í New York er hverfi sem kallað er Garment District, gæti kallast Saumahverfið upp á íslensku. Það er vestan megin á Manhattan, milli fimmtu og níundu breiðgötu og 34. og 42. strætis, svona um það bil. Nafnið sækir hverfið til þess að á þessu svæði skutu rótum saumastofur og fataverksmiðjur á nítjándu öldinni. Þar voru saumuð föt á borgarbúa og landsmenn alla, enda tengdi Penn-járnbrautarstöðin í útjaðri hverfisins verksmiðjurnar við Bandaríkin öll. Og handan Penn voru bryggjurnar út í Hudson-ánna sem tengdi hverfið við heiminn allan. Saumahverfið á Manhattan var því fataverksmiðja heimsins.
Það voru mest konur sem saumuðu fötin. Þær sátu við saumavélarnar frá morgni til kvölds og fengu fyrir það skítalaun sem dugðu þeim ekki til að draga fram lífið. Fáeinar konur reyndu að skipuleggja verkalýðsbaráttu til að berjast fyrir bættum kjörum en varð lítt ágengt gegn ógnarvaldi verksmiðjueigenda. Þær sem vildu skipuleggja baráttuna voru reknar. Þær sem sýndu baráttunni stuðning voru líka reknar. Og fengu hvergi vinnu í Saumahverfinu. Verksmiðjueigendurnir voru skipulagðir í baráttu sinni gegn verkalýðnum.
Um aldamótin 1900 tókst að stofna Alþjóðlegt verkalýðsfélag saumakvenna í hverfinu, International Ladies Garment Workers Union, ILGWU. Þar voru fáeinar félagskonur þar til sjálfsprottið verkfall skall á í Saumahverfinu árið 1909 frammi fyrir óbærilegum lífskjörum verkakvenna. Það verkfall varði í margar vikur og á þeim tíma náðist að skipuleggja baráttuna innan verkalýðsfélagsins. Mótstaðan var ógnarsterk. Lögreglan slóst í lið með fyrirtækjaeigendum og lamdi og handtók verkfallsverði. En samstaðan hélt. Þótt ekki hafi náðst mikill efnahagslegur ávinningur í þessu verkfalli þá tókst það ári síðar í enn stærra verkfalli og betur skipulögðu.
Verkalýðsfélag saumakvenna efldist síðan mjög 1911 í kjölfar hörmulegs bruna í einni fataverksmiðjunni, Triangle Shirtwaist Factory, þar sem 146 saumakonur brunnu inni. í kjölfar brunans tókst félaginu að fá sett lög um brunavarnir og vinnuskilyrði auk þess sem kjarabarátta þess efldist og styrktist.
Á þessum tíma og á næstu áratugum var Verkalýðsfélag saumakvenna hluti af vaxandi sósíalískri hreyfingu í Bandaríkjunum. Forystumenn þess, sem voru karlar eins og minnihluti félagsmanna, tengdust inn í stjórnmálahreyfingar róttækra sósíalista. Sú hreyfing stóð að stofnun Bandaríska verkamannaflokknum en studdi líka róttækari frambjóðendur Demókrataflokksins þar sem þeir voru í boði. Einn þeirra var Franklin D. Roosevelt sem dró inn sumt af kröfum róttækrar verkalýðsbaráttu inn í New Deal-stefnu sína.
Sú stefna hafði áhrif á mótun samfélagsins á fyrstu eftirstríðsárunum. Í New York var til dæmis stofnaður Sameinaði húsnæðissjóðurinn 1951 sem lánaði til byggingarsamvinnufélaga. Á um fimmtán árum byggðust upp 23 slík byggingarsamvinnufélög víða um borgina með um 40 þúsund íbúðum. Sum félögin voru stór í sniðum með eigin leikskóla, kaupfélög, félagsheimili og allskyns innviði. Eitt slíkt samvinnufélag rak meira að segja sparisjóð fyrir íbúa.
Þetta voru eignaríbúðir, líkari verkamannabústaðakerfinu en Búseta. Fólk keypti íbúðirnar og varð félagar í samvinnufélaginu þangað sem það greiddi viðhalds- og þjónustugjald. Saman kusu íbúarnir stjórn samvinnufélagsins. Íbúar áttu því hvert sína íbúð og svo félagið í sameiningu. Þegar fólk flutti burt seldi það íbúðina aftur til félagsins, fékk kaupverðið verðbætt til baka. En ekkert umfram það. Ef fasteignaverð hafði rokið upp seldi það langt undir svokölluðu markaðsverði. En samvinnufélögin tilheyrðu ekki þeim markaði. Þau voru lokuð kerfi varin fyrir skemmdum markaðarins. Þegar næsta fjölskylda keypti íbúð fékk hún hana á sama lága verðinu, raunvirði þessarar tilteknu íbúðar í þessu tiltekna samvinnufélagi.
Á Reagan-árunum var unnið gegn þessum byggingarsamvinnufélögum og flest þeirra voru leyst upp með sama hætti og Verkamannabústaðirnir á Íslandi. Þeim sem höfðu keypt sig inn í kerfið var boðið að selja íbúðirnar út úr því og fá mun hærra verð en ef selt væri aftur til samvinnufélagsins. Í flestum félögum samþykktu íbúarnir að leysa upp sín félög. Hið félagslega húsnæðiskerfi var einkavætt á Manhattan eins og á Íslandi.
Í samvinnufélaginu Penn South var tillögu um heimild til að selja út úr kerfinu hins vegar hafnað. Félagið heldur utan um tíu 22 hæða blokkir milli áttundu og níundu breiðgötu, milli 23. og 29. strætis, skammt frá Penn-járnbrautarstöðinni við útjaðar Saumahverfisins. Og þetta byggingarsamvinnufélag var einmitt stofnað af Alþjóðlega verkalýðsfélagi saumakvenna ILGWU 1960, áður en það félag brotnaðu undan skipulögðu niðurbroti verkalýðshreyfingarinnar í Bandaríkjunum, þegar róttæk sósíalísk verkalýðsbarátta var skilgreind sem óamerísk undirróðursstarfsemi í þágu erlends herveldis.
Í dag er biðlisti eftir íbúðum í South Penn. Fólk greiðir um 27 þúsund krónur til að skrá sig á þessa biðlista. Síðan líða árin og kannski eftir tíu ár eða svo fær fólk tilkynningu um að það geti keypt tveggja herbergja íbúð á Manhattan fyrir 16 m.kr. Eða stóra fjögurra herbergja íbúð fyrir 34 m.kr. Á Manhattan, svo það sé endurtekið.
Íbúum hefur reynst auðvelt að fjármagna þessi kaup. Þegar fólk flytur inn í South Penn losnar það af leigumarkaði þar sem það borgar kannski 400 þús. kr. á mánuði fyrir ótrygga íbúð. Í South Penn greiðir það viðhalds- og þjónustugjald upp á 60 þús. kr. fyrir smæstu íbúðirnar og upp í 125 þús. kr. fyrir stærstu íbúðirnar. Fólkið sparar því 3,5 til 4,0 m.kr. á ári í húsnæðiskostnað, er aðeins örfá ár að vinna til baka kaupverðið.
Og uppsker öryggi og gott samfélag. South Penn er lifandi samfélag sem hefur þróast á þeim rúmum sextíu árum frá því að John F. Kennedy klippti á borðann. Eftir því sem íbúarnir hafa elst hefur þjónustan aðlagast að þeirra þörfum, þar er nú rekin dagvist fyrir aldraða auk leikskólans.
Félagið hefur varist öllum árásum niðurrifsaflanna, sem vilja engu eyra og brjóta allt niður sem gott er og blessað í samfélaginu. Félagsfólk hefur hafnað því að leysa upp félagið og leyfa íbúum að selja íbúðir sínar með miklum gróða á svokölluðum frjálsum markaði. Sem er auðvitað ekki frjáls fyrir aðra en þá sem eiga auðinn og stjórna því hinum svokallaða markaði. Fyrir aðra er sá markaður hreint helvíti, vígvöllur þar sem leikreglurnar eru sniðnar að þörfum þeirra sem vilja lifa á öðrum, sjúga úr þeim lífskraftinn og svipta þau öryggi og frelsi.
Það er til annar valkostur.
Myndin er af blokkunum í byggingarsamvinnufélagi South Penn á Manhattan, tekin af vef félagsins.
